OBIEKTY NIEZREALIZOWANE, PRACE PRZYPISYWANE

Posted on

01

Nie wszystkie projekty Stefana Szyllera na ziemi radomskiej, choć zamówione, doczekały się realizacji. Tak się stało choćby w przypadku radomskiego zgromadzenia sióstr Matki Bożej Miłosierdzia. Zakonnice postanowiły powiększyć i przebudować swoją siedzibę przy ul. Struga 31, a Szyller bezstylowym obiektom proponował w 1922 r. nadać styl barokowy z elementami polskiego renesansu. Jednak do zakupu sąsiedniej działki nie doszło, więc koncepcja warszawskiego architekta pozostała tylko na papierze.

Podobnie stało się z projektem plebanii kościoła Najświętszego Serca Jezusowego na radomskich Glinicach. 28 czerwca 1922 r. plany Szyllera zaaprobowała Kuria Diecezjalna Sandomierska, ale do ich realizacji nie doszło.

Nie został natomiast zatwierdzony przez Polski Monopol Tytoniowy projekt domu dla pracowników radomskiej fabryki tytoniu, a właściwie – jak powiedzielibyśmy dzisiaj – budynek mieszkalno-biurowy, który Stefan Szyller ukończył 24 czerwca 1931 r. Miał powstać przy ul. Wierzbickiej, zapewne w sąsiedztwie magazynów tytoniowych.

W bardzo wielu opracowaniach – także współczesnych – można przeczytać, że dziełem Szyllera jest kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Ciepielowie. Tymczasem ciepielowska świątynia została wybudowana według projektu krakowskiego architekta Stefana Wąsa, autora m.in. planów odbudowy kościoła Świętego Ducha w Iłży i budynków garbarni Dawida Ledermana w Ostrowcu Świętokrzyskim. Budowę rozpoczęto w 1923, a ukończono w 1942 r. Skąd więc Szyller? Otóż warszawski architekt – na zlecenie proboszcza ks. Antoniego Długosza – sporządził pierwszą koncepcję murowanego kościoła dla Ciepielowa, już w 1904 r. I tego projektu nie urzeczywistniono. Szyller zaproponował budowlę neogotycką, kościół Wąsa jest neobarokowy.

We wszystkich tych przypadkach autorstwo Stefana Szyllera nie budzi wątpliwości, zachowały się bowiem plany, rysunki albo dokumenty. Czasami jednak materialnych świadectw brak, skazani więc jesteśmy na domysły.

W ocalałym spisie teczek projektowych Stefana Szyllera czytamy na przykład: „Radzanów kościół”. Na pewno Stefan Szyller zaprojektował kościół św. Franciszka z Asyżu w Radzanowie w powiecie mławskim, bo to potwierdzają dokumenty. Czy także prowadził jakieś prace przy kościele w Radzanowie w powiecie białobrzeskim? Klasycystyczny jednonawowy kościół Świętego Marcina wznoszony był w latach 1807–20 z fundacji właścicieli Radzanowa: Macieja Skrodzkiego i Józefa Krassowskiego. Odnawiano go w 1880 r., a rozbudowywano w latach 1908–10. Współczesnych tym zdarzeniom zapisków, niestety, nie ma. Natomiast w Katalogu zabytków sztuki w Polsce z roku 1961 znajdziemy informację, że kościół św. Marcina prawdopodobnie rozbudowywany był według planów Szyllera.

Od lat toczy się też w środowisku architektów, urbanistów i regionalnych historyków dyskusja, czy osiedle dla pracowników Fabryki Broni w Radomiu mógł zaprojektować Szyller. Pracownicy radomskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków skłaniają się tu tezie, że tak. „Brakuje obecnie jakichkolwiek dokumentów wskazujących bezpośrednio lub pośrednio na innego projektanta” – twierdzą. Za Szyllerem przemawia „wiele argumentów natury historycznej i stylistycznej”. „W wystroju zewnętrznym budynków wykorzystano elementy historyzujące – neorenesansowe i neobarokowe, które wyraźnie nawiązują do rozwiązań często stosowanych przez Stefana Szyllera. W przypadku budynków mieszkalnych formy są dostosowane do ich skali i funkcji. Daje się zaobserwować podobieństwo użytych elementów, takich jak: boniowania w partii parteru, blendy, ślepe arkady i portyki, lizeny, szczyty ze spływami wolutowymi, zwieńczone sterczynami z kulami, proste opaski gzymsowe i kordonowe, które również przyjmują formę attyki lub stanowią element szczytów” – przekonują historycy sztuki z radomskiej delegatury WUOZ.

Małgorzata Omilanowska, przygotowując monografię architekta, natrafiła w zbiorach prywatnych na plany odbudowy – lub przebudowy – jakiegoś ratusza. Rysunki nie mają daty, nie zaznaczono na nich także, jakiego miasta dotyczą. Omilanowska przypuszcza, że ratusza w Szydłowcu właśnie. Wiadomo, że renesansowa budowla została poważnie zniszczona w październiku 1914 r. przez Austriaków. Zabezpieczono ją prowizorycznie w 1920 r. Z zachowanych dokumentów wynika, że dopiero w 1932 r. władze Szydłowca zamówiły – u architekta Antoniego Karczewskiego – „projekt odbudowy i przeróbek” ratusza.

W latach 20. Stefan Szyller musiał bywać w Szydłowcu, bo przygotowywał przecież plany restauracji kościoła św. Zygmunta; potem zapewne nadzorował ich realizację. Może więc zainteresował się zrujnowanym ratuszem, licząc, że władze miasta poproszą go o jego odbudowę? A może nawet odbyły się wstępne rozmowy, ale nigdy nie doszło do złożenia oficjalnego zamówienia?

W spisie teczek Szyllera widnieje też „Skrzynno kościół”. Wzniesiony w latach 1626–38 kościół św. Szczepana restaurowany był między 1896 a 1907 rokiem. Nie zachowały się jednak ani dokumenty, które o owej restauracji mówiłyby coś więcej – co było robione i przez kogo, ani sama teczka projektowa Szyllera, dzięki której można byłoby rozwiać wszelkie wątpliwości.

Na podstawie książki Małgorzaty Omilanowskiej Architekt Stefan Szyller 18571933 oraz przewodnika Szlak architektoniczny Stefana Szyllera. Prace na ziemi radomskiej.