Budynek fabryczno-magazynowy Polskiego Monopolu Tytoniowego przy ul. Tytoniowej w Radomiu

Posted on

09-Tytoniowa

Projekt nosi datę 21 lipca 1928 r. Budowany w latach 1928–29. Żelbetowy, o konstrukcji szkieletowej. Na planie litery E, z długim skrzydłem tylnym i trzema prostopadłymi skrzydłami od frontu. W środkowym, dłuższym, mieści się wejście główne. Czterokondygnacyjny, podpiwniczony, z użytkowym poddaszem. Wnętrza są jednoprzestrzenne; stropy wsparto na dwóch rzędach podpór. Miał sześć bram od frontu i dziewięć z tyłu. Elewacje, pozbawione dekoracji, pierwotnie były nietynkowane, dzięki czemu widoczny był szkielet żelbetowej konstrukcji nośnej, częściowo przeszklony wielką liczbą prostokątnych okien, a częściowo wypełniony cegłą. Na ścianach szczytowych zaprojektował Stefan Szyller dekorację – romboidalny wzór z wypalonych na ciemno cegieł, charakterystyczny dla ekspresjonistycznej architektury lat 20. XX w. Dodatkowo ściany szczytowe wieńczą niskie potrójne trójkątne szczyty ze szczelinowymi oknami. W szczycie skrzydła środkowego, na osi wejścia głównego, umieszczony był napis „Polski Monopol Tytoniowy” i stylizowany orzeł. Dachy dwuspadowe, płaskie.

Państwowa Fabryka Wyrobów Tytoniowych powstała w Radomiu w zaadaptowanych do tego celu budynkach po rosyjskim monopolu spirytusowym przy ul. Nowy Świat 5 (obecnie ul. Limanowskiego). Z wielką pompą zakład został uruchomiony 7 grudnia 1923 r. „Sprowadzono 20 maszyn pochodzenia krajowego i 5 maszyn zagranicznych, które zatrudniać będą do 340 robotnic i kilkudziesięciu robotników, z produkcją około 50 mln papierosów miesięcznie” – entuzjazmowało się „Słowo” z 5 grudnia 1923 r.

Rok później wzniesiono magazyn na wyroby tytoniowe, a w 1925 r. parterowy „budynek fabrykacyjny” zyskał piętro. Wydaje się, że początkowo Polski Monopol Tytoniowy nie zamierzał zwiększać w Radomiu produkcji papierosów, a jedynie przechowywać tutaj tytoń i gotowe wyroby. Stąd plany budowy – przy sąsiadującej z Nowym Światem ul. Marywilskiej (obecnie ul. Tytoniowa) – „magazynu surowca”. Niedługo potem zdecydowano się jednak na postawienie „gmachu fabrykacyjno-magazynowego”.

Pierwsza wersja budowli była gotowa w styczniu 1928 r. PMT zatwierdził ją do realizacji na początku marca. Szyller, który projektował dla Polskiego Monopolu Tytoniowego wszystkie obiekty w Rzeczpospolitej, zaproponował obiekt na planie litery E z długim skrzydłem tylnym i trzema prostopadłymi od frontu; podpiwniczony, czterokondygnacyjny, z użytkowym poddaszem. Każda z licznych klatek schodowych wyposażona była w windy. Budynek miał dziewięć bram od frontu i 17 z tyłu; wszystkie skomunikowane z rampami przeładunkowymi. Niewykluczone, że w tym czasie kierownictwo PMT zmieniło zdanie co do przeznaczenia obiektu i kazało Szyllerowi go przeprojektować. Przedłużył więc środkowe skrzydło i zmniejszył – do sześciu z tyłu i dziewięciu z przodu – liczbę bram, dodał podziemny korytarz łączący „magazyn surowca” z projektowanym budynkiem socjalno-administracyjnym i zmienił nieco detale elewacji. Także ogrodzenie fabryki wraz z bramą było autorstwa warszawskiego architekta.

Nowy projekt był gotowy 21 lipca 1928 r. i jesienią można było przystąpić do jego realizacji. Gmach specjalnie postawiono w głębi działki, z dala od ulicy, ponieważ przed nim planowano ów „budynek socjalno-administracyjny”, w którym mieściłby się zarząd fabryki, szatnia, jadalnia, żłobek i „inne urządzenia kulturalne dla robotników”. Tego zamysłu jednak nigdy nie zrealizowano. Budowę „gmachu fabrykacyjno-magazynowego” ukończono w 1929 r.

Dzieło Szyllera produkcji papierosów służy nieprzerwanie do dzisiaj. Niestety, dawny „gmach fabrykacyjno-magazynowy” – taki, jakim zaprojektował go Szyller – można zobaczyć już tylko na starych fotografiach. Wymogi produkcji, zastosowanie nowych technologii wymusiły zmiany, które prawie całkowicie zatarły charakter budowli. W ciągu kilkudziesięciu powojennych lat zamurowano część okien, a przestrzenie wewnątrz litery E sukcesywnie zabudowywano – aż do połowy wysokości skrzydła tylnego. Wreszcie pod styropianem i tynkiem zniknęła Szyllerowska elewacja. Okazało się, że nietynkowane ściany budynku przemarzały, więc trzeba je było ocieplić. Cegłę licówkę imituje teraz jasnopomarańczowy tynk, a żelbetową konstrukcję zaznaczono tynkiem kremowym.

Coś jednak z przedwojennego wystroju fabryki zachowano. To część klatek schodowych. W środkowym skrzydle istnieje nadal główna klatka schodowa – z ozdobną żeliwną balustradą, z sufitem podkreślonym gzymsem i kolorową posadzką, pochodzącą zapewne z radomskiej Wytwórni Płytek Posadzkowych i Wyrobów Ogniotrwałych „Marywil”.

Warto tej firmie poświęcić w tym miejscu kilka słów, jako że w swoje wyroby zaopatrywała zdecydowaną większość budów na ziemi radomskiej i bardzo liczne w całym kraju. Z marywilskiej cegły powstawały zakłady, budynki użyteczności publicznej, kamienice i kościoły. Chętnie też kupowano w Marywilu płytki na ściany i podłogi. Do dzisiaj można je zobaczyć na klatkach schodowych kamienic czy w kościołach. Także w większości tych Szyllerowskich. Firma – należąca do Warszawskiego Towarzystwa Akcyjnego „Marywil” z kapitałem belgijskim i centralą w Liege – powstała w Radomiu w 1896 r. Początkowo zatrudniała 200–300 pracowników, którzy zajmowali się produkcją płytek posadzkowych, cegły licówki i wyrobów ogniotrwałych (szamotowych). Między 1903 a 1912 r. wartość jej produkcji wzrosła czterokrotnie. W 1926 r. Marywil kupił Stanisław Burtan – jeden z najbogatszych krakowskich przemysłowców, właściciel m.in. fabryk porcelany w Ćmielowie i Chodzieży. W połowie lat 30. XX w. uruchomiono w Suchedniowie filię radomskiej fabryki – Zakład Wyrobów Kamionkowych „Marywil”.

Jakkolwiek wydaje się to dziwne, pracownicy dawnej „tytoniówki” twierdzą, że niemiecką okupację przetrwało polskie godło – stylizowany orzeł w koronie w szczycie skrzydła środkowego i drugi, w szczycie skrzydła tylnego. Dopiero ludowa władza pozbawiła orła korony, ale… tylko tego od frontu. Ten z elewacji tylnej doczekał w koronie czasów współczesnych.

Na podstawie książki Małgorzaty Omilanowskiej Architekt Stefan Szyller 18571933 oraz przewodnika Szlak architektoniczny Stefana Szyllera. Prace na ziemi radomskiej.

 

GALERIA FOTOGRAFII – NA ZEWNĄTRZ

GALERIA FOTOGRAFII – WNĘTRZE