Kościół pw. Świętej Katarzyny Aleksandryjskiej w Radomiu

Posted on

06-Bernardyni

Restauracja i rozbudowa. Projekt powstał w marcu 1910 r., prace prowadzone były w latach 1911–14.

Nowy chór jest kamienny, z bogatym maswerkowym parapetem, wsparty na trzech arkadach o ostrych łukach. Sklepienia w gotyckiej kaplicy św. Anny – gwiaździste. Dobudowana od północy neogotycka kaplica o sześciopolowym sklepieniu połączona jest z nawą główną i kaplicą św. Anny. Wejście od strony ul. Żeromskiego zdobi kamienny portal z płaskorzeźbą w tympanonie. Przebudowana kruchta od strony zachodniej jest ceglana, nietynkowana, pozbawiona dekoracji, jedynie z gotyckim kamiennym portalem. Kruchtę wieńczy schodkowy szczyt.

Bernardynów sprowadził do Radomia w roku 1468 król Kazimierz Jagiellończyk. Konwent, zgodnie z regułą zakonu, powstał poza murami miasta, na tzw. przedmieściu jedlińskim. Pierwsze obiekty były zapewne drewniane, ale jeszcze przed 1480 r. wzniesione zostało murowane prezbiterium kościoła św. Katarzyny, z wieżą i zakrystią oraz przyległymi do niej pomieszczeniami biblioteki i spiżarni. Rozbudowa konwentu trwała do pierwszych lat XVI w. Przy jednonawowym kościele od południa powstały zabudowania klasztorne z czworobocznym wirydarzem z krużgankami pośrodku i skrzydłem gospodarczym. Z XVI w. pochodzi budynek gospodarczy z piramidalnym kominem, tzw. piekarnik. Mieściła się tu kuchnia klasztorna i warzelnia wosku. Jest to jedyny tego typu obiekt w kraju i jeden z nielicznych na świecie. Pod koniec XVI w. od strony północnej kościoła dobudowana została kaplica św. Anny, zajmująca przestrzeń odpowiadającą dwóm przęsłom nawy. Późnorenesansowy szczyt kaplicy, przekształcony zresztą w XIX w., powstał prawdopodobnie na początku XVII. Między 1842 a 1855 r. obok kaplicy św. Anny dostawiono nieco mniejszą kaplicę św. Agnieszki (albo Aniołów Stróżów).

W czasie poprzedzającym powstanie styczniowe klasztor był głównym miejscem działalności patriotycznej w Radomiu. To tutaj gen. Marian Langiewicz dokonał przeglądu uzbrojenia i sprawdzał stan przygotowań do wybuchu powstania. W lipcu 1863 r. zabudowania klasztorne zostały zajęte przez wojska carskie i przeznaczone na więzienie. 27 listopada 1864 r. władze zaborcze – za pomoc udzielaną powstańcom – zdecydowały o kasacie konwentu. Bernardyni musieli opuścić Radom, a budynki przejął rząd gubernialny. Obowiązek zaopiekowania się opuszczonym kościołem spadł na sandomierską kurię, która wyznaczała księży rektorów do sprawowania tu mszy.

Ok. roku 1906 czynione były starania o zniesienie kasaty i powrót bernardynów, ale gubernator warszawski stanowczo się temu sprzeciwił. Zakon ponownie znalazł się w Radomiu dopiero w 1936 r.

Być może jednak nadzieja na rychły powrót bernardynów skłoniła ks. rektora Piotra Dembowskiego do restauracji, a przy okazji rozbudowy świątyni. O zaplanowanie i nadzorowanie tych prac poproszono Stefana Szyllera, prawdopodobnie na przełomie 1909 i 1910 r. Warto zaznaczyć, że wszystkie pomysły architekta związane z kościołem pobernardyńskim były najpierw omawiane na posiedzeniach powstałego w 1906 roku dla ochrony polskiego dziedzictwa narodowego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. I musiały być przez TOnZP zaakceptowane, zanim wcielono je w życie. Ostateczny kształt projekt przybrał w lipcu 1911 r.

Najpierw w kościele skuto tynki, co pozwoliło odsłonić fragmenty pierwotnej polichromii i napisów gotyckich oraz późniejsze malowidła. Przy okazji w zamurowanych framugach okien kaplicy św. Anny odkryto obrazy – Chrystusa i św. Anny. Przebudowa objęła północną i zachodnią część świątyni. Dzięki połączeniu kaplic św. Anny i św. Agnieszki powstała nawa boczna. Od północy dobudowano do niej kruchtę z bogato zdobionym portalem zwieńczonym płaskorzeźbą. We wnęce umieszczona została figura Chrystusa. Nad nią znajduje się emblemat franciszkanów: dwa skrzyżowane przedramiona – jedno w habicie, a drugie obnażone, z krzyżem pośrodku. Zmieniła się też kruchta od strony zachodniej – obniżono ją, by odsłonić rozetę w fasadzie, dodano neogotycki szczyt schodkowo-sterczynowy i narożne przypory. Z lewej strony kruchty powstała okrągła wieżyczka, w której poprowadzone zostały schody na chór. Wejście do kruchty zyskało gotycki portal – przeniesiono go z dawnej kaplicy św. Agnieszki. Szyller zaprojektował również nowy, neogotycki chór. Względy bezpieczeństwa zdecydowały o użyciu do jego budowy kamienia, a nie – jak wcześniej – drewna.

Radomski zespół należy do najlepiej zachowanych średniowiecznych założeń bernardyńskich w Polsce. Sklepienia w nawie są gwiaździste, w prezbiterium – krzyżowe, osadzone na wspornikach z maskami; zachowała się tu wnęka okienna z polichromią przedstawiającą modlącego się mnicha. Na szczególną uwagę zasługuje wykonana w drewnie gotycka grupa Pasji w ołtarzu głównym: Chrystus Ukrzyżowany, Matka Boska Bolesna i św. Jana Ewangelista. Niewykluczone, że rzeźby powstały w warsztacie Wita Stwosza. Rokokowe ołtarze boczne pochodzą z drugiej połowy XVIII w. Wewnątrz kościoła można zobaczyć wiele epitafiów i płyt nagrobnych z rozmaitych epok. Do najcenniejszych należy wczesnobarokowe epitafium Wszebora Tymińskiego herbu Nałęcz. Warto zajrzeć także do kaplicy Matki Boskiej, która mieści się na prawo od prezbiterium. Można tu zobaczyć oryginalne stalle z 1500 r. Na przykościelnym cmentarzu zaś znajdują się XIX-wieczne epitafia oraz terakotowe stacje Drogi Krzyżowej.

Na podstawie książki Małgorzaty Omilanowskiej Architekt Stefan Szyller 18571933 oraz przewodnika Szlak architektoniczny Stefana Szyllera. Prace na ziemi radomskiej.

 


 

Zobacz też – Szlak turystyczny Zabytki Radomia

 

GALERIA FOTOGRAFII – NA ZEWNĄTRZ

GALERIA FOTOGRAFII – WNĘTRZE