Kościół pw. Świętego Mikołaja i Świętej Małgorzaty w Jedlni-Poświętne

Posted on

03-Jedlnia-Poswietne

Przebudowa kościoła Jana Kantego Fontany. Zaprojektowany prawdopodobnie przed rokiem 1894; budowany w latach 1898–1901. W stylu renesansu polskiego. Murowany, tynkowany, o skomplikowanej wieloczłonowej bryle. Trójnawowy, trzyprzęsłowy, bazylikowy korpus poprzedzony został piętrową – ujętą po bokach parterowymi aneksami – przybudówką mieszczącą kruchtę, a w drugiej kondygnacji chór. Przy drugim przęśle korpusu znajduje się para prostokątnych kaplic. Prezbiterium jest nieco węższe od nawy, z przybudówkami po bokach, w których znajdują się zakrystia i skarbiec. Fasada jednoosiowa, ujęta dwiema kolumnami i dwoma pilastrami korynckimi, dźwigającymi wydatne belkowanie (obiegające także pozostałe elewacje), zwieńczona malowniczym szczytem z motywami półkoliście zamkniętych nisz, prostokątnych blend, pilastrów, spływów wolutowych i cokolików z kulami i iglicami. Wejście prostokątne, zwieńczone przyczółkiem zamkniętym łukiem odcinkowym i z trójarkadkowym prześwitem w drugiej kondygnacji. Szczyt wieńczy także elewację zachodnią nawy głównej; mamy tu też niewielką wieżyczkę przykrytą neorenesansowym hełmem. W elewacjach kaplic, zwieńczonych szczytami, korynckie pilastry. Jeszcze jeden szczyt znajduje się w zwieńczeniu wschodniej elewacji nawy głównej, a półszczyty – w elewacjach naw bocznych. Dachy dwuspadowe. Sklepienia naw są krzyżowe na gurtach, w prezbiterium – sklepienie beczkowe. W ścianach nawy głównej i w prezbiterium uwagę zwracają półkoliście zamknięte arkady i 16 korynckich półkolumn ustawionych na tle również korynckich pilastrów. Kolumny dźwigają wydatne, wyłamujące się belkowanie z gzymsem kostkowym i kroksztynowym. Na toskańskich z kolei kolumnach (dwóch) opiera się chór, otwarty do nawy koszową arkadą. Do prezbiterium światło wpada przez okulusy; w pozostałych pomieszczeniach okna zamknięte półkoliście.

Pierwszy kościół w Jedlni (drewniany) powstał między 1387 a 1391 r.; jego fundatorem był prawdopodobnie król Władysław Jagiełło. Stawianie murowanej świątyni – również z fundacji królewskiej, tym razem Stanisława Augusta Poniatowskiego – rozpoczęło się w roku 1790. Plany sporządził Jan Kanty Fontana (1731–1800) – architekt, geometra, burgrabia zamku warszawskiego i administrator ekonomii kozienickiej z lat 1783–93, młodszy brat Jakuba. Ledwo jednak powstały fundamenty i zaczęto stawiać ściany, budowę – z braku pieniędzy trzeba było przerwać. Był rok 1793. Do prac powrócono dopiero w 1812, ale już według projektu innego architekta – Jakuba Kubickiego (1758–1833; autora m.in. Belwederu i tzw. Arkad Kubickiego na Zamku Królewskim w Warszawie oraz ratusza w Płocku). Siedem lat później świątynia – klasycystyczna, na planie krzyża greckiego – była gotowa w stanie surowym. Wnętrza ukończono w 1834 r.

Niestety, upływ czasu między sporządzeniem planów a ich realizacją spowodował, że kościół już w momencie ukończenia nie mógł pomieścić wszystkich wiernych. Trzeba było więc myśleć o powiększeniu albo budowie nowego. Myśl w czyn wprowadził dopiero na przełomie lat 80. i 90. XIX w. proboszcz ks. Jan Stawski, kierujący jedlnieńską parafią od 1886 r. do śmierci w 1894. „Udał się ks. Stawski do słynnego już podówczas budowniczego warszawskiego, akademika architektury, p. Stefana Szyllera i projekt nowego kościoła u niego zamówił” – podaje ks. Jan Wiśniewski w Dekanacie kozienickim.

Kierując się być może datą założenia parafii, Szyller zaprojektował gmach gotycki. Na jego budowę trzeba było jednak wyłożyć ponad 60 tys. rubli, a to zdecydowanie przekraczało możliwości wiernych. Ks. Stawski ustalił więc z architektem, że istniejący kościół zostanie przebudowany i powiększony, co pozwoli zredukować koszty inwestycji o połowę. „Wybieg to był właściwie ułożony na pożytek dobrej sprawy, bo ze starego kościoła zaledwie 10 pozostało łokci (część wewnętrzna, dziś chór i kruchta) i styl w części, bo i ten z renesansu klasycznego (cesarstwo) na styl polskiego odrodzenia zmieniono” – zauważa ks. Jan Wiśniewski.

Budowa ruszyła w sierpniu 1898 r. W październiku 1901 r. „po skończeniu robót kamieniarskich, mularskich, sztukatorskich, blacharskich, ślusarskich, szklarskich i ceramicznych, na co 29000 rb. wydatkowano” kościół był gotowy.

Wielość i różnorodność występujących tu form, plastyczność elewacji i szeroki repertuar stylistyczny to cechy charakterystyczne dla tej fazy historyzmu, a przez Szyllera stosowane we wszystkich projektach z lat 90. XIX i pierwszych lat wieku XX. Kościół w Jedlni wymieniał zresztą warszawski architekt jako jedną ze swoich najważniejszych realizacji. Niestety, nie zachował się projekt świątyni gotyckiej, nie znamy więc daty jego sporządzenia. Pierwsza sakralna praca Szyllera – gotycka właśnie, a ściślej w stylu gotyku wiślano-bałtyckiego – to kościół w Dłutowie z 1893 r. Wydaje się jednak, że ten niezachowany gotycki projekt dla Jedlni mógł być wcześniejszy. Skoro plany omawiał z architektem ks. Stawski, a zdążył omówić aż dwa różne projekty, to ten pierwszy mógł powstać nawet w 1890 czy 1891 r.

Wystrój kościoła barokowy. Chrzcielnicę, zwykle sytuowaną przy prezbiterium, tutaj posadowiono nieomal w połowie nawy głównej. Warto zwrócić uwagę na przepiękną „Ostatnią Wieczerzę” – płaskorzeźbę w podstawie ołtarza głównego.

W niektórych opracowaniach można znaleźć informację, że także plebanię jedlnieńskiego kościoła zaprojektował Stefan Szyller. Nieoceniony ks. Jan Wiśniewski twierdzi, że dom dla proboszcza powstał „według planów budowniczego Chrzanowskiego z Warszawy [być może Zenon, 1877–1918; dyplom budowniczego zdobył w Petersburgu – przyp. autor], a w części samego proboszcza” (ks. Stanisława Puławskiego). Plebania była gotowa 1 lipca 1903 r. – „w stylu odpowiadającym kościołowi, wzory budownictwa polskiego w wieku XVI nieco naśladującym”.

Na podstawie książki Małgorzaty Omilanowskiej Architekt Stefan Szyller 18571933 oraz przewodnika Szlak architektoniczny Stefana Szyllera. Prace na ziemi radomskiej.

 

GALERIA FOTOGRAFII – NA ZEWNĄTRZ

GALERIA FOTOGRAFII – WNĘTRZE